Bart Grutters, analist bij de NDFF
Bescherming is nooit af
Welke soorten extra bescherming nodig hebben, verandert voortdurend. Bij de meest recente actualisatie werden voor sommige soorten meer gegevens openbaar beschikbaar, terwijl ongeveer 200 zeldzame paddenstoelentaxa juist tijdelijk extra bescherming kregen. Lees meer in het artikel over de actualisatie van de Lijst Kwetsbare Soorten.
Verstoring melden?
Signalen over mogelijke verstoring van kwetsbare soorten kunnen worden gemeld bij het Serviceteam van de NDFF via serviceteam@ndff.nl.
Open waar het kan, beschermen waar het moet
Een bever is beschermd, maar staat niet op de Lijst Kwetsbare Soorten. Sommige zeldzame paddenstoelen worden tijdelijk afgeschermd, terwijl van andere soorten locaties gewoon openbaar zijn. Achter die keuzes schuilt een zorgvuldig proces van afwegen, beoordelen en actualiseren. Hoe zorgt de NDFF ervoor dat natuurdata zo open mogelijk beschikbaar zijn, zonder kwetsbare soorten in gevaar te brengen? Bart Grutters, analist van de NDFF, licht het toe.
Een werkwijze die breder wordt verankerd
De NDFF voert al jaren een open databeleid: natuurgegevens worden waar mogelijk beschikbaar gemaakt voor gebruik in onderzoek, beleid, natuurbeheer en ruimtelijke ontwikkeling. Tegelijkertijd wordt zorgvuldig beoordeeld welke gegevens risico's kunnen opleveren voor kwetsbare soorten. "Voor ongeveer 1.300 soorten is beoordeeld dat openbaarmaking van exacte locatiegegevens risico's kan opleveren. Daarom worden deze gegevens in open data vervaagd of, in uitzonderlijke gevallen, volledig afgeschermd.
Deze soorten zijn opgenomen op de Lijst Kwetsbare Soorten (LKS). De afweging tussen openbaarheid en bescherming vormt al lange tijd een vast onderdeel van de werkwijze van de NDFF.
Vanaf 2027 krijgt deze aanpak een extra dimensie. De bescherming van kwetsbare soorten wordt dan ook breder verankerd binnen de regelgeving rond de GR UNO. Daarmee krijgen de Lijst Kwetsbare Soorten en afwegingen erachter een explicietere plaats in het wettelijke kader.
"De wettelijke verankering bevestigt vooral de werkwijze die we binnen de NDFF al langer toepassen," zegt Bart Grutters. "Maar het maakt ook zichtbaar dat het beschermen van kwetsbare soorten niet vanzelf gaat. Achter iedere keuze zit een zorgvuldig proces van beoordelen, afwegen en actualiseren."
De kracht van open natuurdata
Het uitgangspunt van de NDFF is eenvoudig: gegevens zoveel mogelijk openbaar maken. Dat gebeurt al op grote schaal. Ongeveer 95 procent van alle natuurdata in de NDFF is al gedetailleerd via open data beschikbaar via de Flora & Fauna Verkenner. Het restant is vervaagd beschikbaar, behalve een zeer klein gedeelte dat is verborgen vanwege de grote risico's. Bart: “Iedereen kan deze gegevens gebruiken, van beleidsmakers en onderzoekers tot ecologische adviesbureaus, terreinbeheerders, natuurliefhebbers en betrokken inwoners.”
Wanneer openheid een risico wordt
Sommige soorten zijn gevoelig voor verstoring, verzamelen of andere vormen van menselijke druk. In zulke gevallen kan het openbaar maken van exacte locaties negatieve gevolgen hebben voor een populatie of zelfs voor het voortbestaan van een soort.
Daarom werkt de NDFF met de Lijst Kwetsbare Soorten (LKS). Voor soorten op deze lijst worden waarnemingen minder nauwkeurig weergegeven wanneer openbaarmaking structurele risico's kan opleveren voor achteruitgang van de soort of populatie. In uitzonderlijke gevallen, bij structurele risico's tot verdwijnen van een soort, wordt de locatie niet openbaar weergegeven. De gegevens blijven wel beschikbaar voor geregistreerde organisaties met toegang tot de volledige NDFF-data.
De afweging daarachter is minder eenvoudig dan vaak wordt gedacht. "Veel mensen denken dat een soort automatisch vervaagd moet worden omdat deze zeldzaam is of wettelijke bescherming geniet," vertelt Bart Grutters. "Maar voor de LKS kijken we naar een andere vraag: levert het openbaar maken van locatiegegevens een risico op voor de soort of de populatie dat zwaarder weegt dan voordelen van open data?"
Waarom staat de bever níét op de lijst?
Soorten die niet op de Lijst Kwetsbare Soorten staan, helpen te begrijpen hoe de afweging werkt. Niet elke zeldzame of beschermde soort komt automatisch op de LKS terecht. Sommige soorten zijn wel uitgebreider beoordeeld, maar bewust niet opgenomen. Deze zijn vastgelegd in de lijst Bewust niet LKS, inclusief een korte reden waarom openbaarmaking van gegevens acceptabel wordt geacht. Aanvullende informatie is meestal in de toelichting op de LKS beschikbaar.
Een bekend voorbeeld is de bever. Veel gebruikers verwachten dat deze soort vanwege zijn beschermde status automatisch wordt afgeschermd. Toch staat de bever bewust niet op de LKS.
Foto: Mark Zekhuis, Saxifraga "De vraag is niet of een soort beschermd is en of individuen risico's ondervinden, maar of het openbaar maken van locatiegegevens een risico vormt voor het voortbestaan van die soort," legt Bart Grutters uit. "Openbaarheid vormt het uitgangspunt omdat het juist bijdraagt aan bescherming, omdat overheden, terreinbeheerders en initiatiefnemers beter rekening kunnen houden met de aanwezigheid van een soort."
De Nederlandse beverpopulatie groeit en breidt zich uit. Daarom wegen bij deze soort de voordelen van openbare gegevens zwaarder dan beperkte risico's op verstoring bij openbaarmaking.
Achter elke soort zit een afweging
Bij iedere soort wordt gekeken naar de balans tussen de voordelen van open data en de risico's van openbaarmaking. Daarbij speelt onder meer mee hoe kwetsbaar een soort of populatie is, of er risico bestaat op verstoring of verzamelen, en in hoeverre openbaarheid juist kan helpen om beter rekening te houden met de aanwezigheid van een soort bij bijvoorbeeld beheer.
Voor sommige soorten is die afweging relatief eenvoudig. Voor andere soorten vraagt dat specialistische kennis. Daarom wordt de Lijst Kwetsbare Soorten opgesteld en onderhouden door experts uit soortenorganisaties en kennisinstellingen. Onder regie van BIJ12 adviseren zij met behulp van het afwegingskader welke afscherming nodig is. De NDFF zorgt voor de technische uitvoering en toetst of voorstellen passen binnen de vastgestelde kaders.
Een lijst die voortdurend verandert
De natuur staat niet stil. Daarom staat ook de Lijst Kwetsbare Soorten niet stil. De lijst wordt in principe twee keer per jaar geëvalueerd. Nieuwe kennis, veranderingen in populaties of signalen uit de praktijk kunnen aanleiding zijn om soorten toe te voegen, anders te beschermen of juist van de lijst te halen.
"Het gaat niet om een statische lijst," aldus Grutters. "Nieuwe inzichten kunnen leiden tot meer openheid, maar soms ook tot extra bescherming. We blijven voortdurend kijken wat het beste is voor de soort."
